Beta-blokery przy tremie i wystąpieniach - co realnie robią, a czego nie

Trema składa się z dwóch niezależnych warstw

Pierwsza warstwa to reakcja układu współczulnego. Wyrzut adrenaliny przyspiesza tętno, podnosi ciśnienie, napina mięśnie, wywołuje drżenie rąk i głosu, czasem pocenie się i uczucie ściśniętego gardła. Ta warstwa przebiega poza kontrolą woli.

Druga jest poznawcza. Składają się na nią przewidywanie porażki, wyobrażanie sobie reakcji publiczności, skupienie uwagi na sobie zamiast na treści wypowiedzi oraz odtwarzanie wystąpienia po fakcie. To ona odpowiada za unikanie i za to, że lęk narasta między jednym wystąpieniem a kolejnym.

Obie nakręcają się nawzajem: człowiek zauważa, że drżą mu ręce, wnioskuje z tego, że traci kontrolę, i przez to jeszcze bardziej pobudza organizm. Beta-bloker przerywa ten obieg tylko w jednym punkcie.

Na którą warstwę działa

Propranolol jest lekiem beta-adrenolitycznym: blokuje receptory, przez które adrenalina i noradrenalina pobudzają między innymi serce. Efektem jest zwolnienie akcji serca, zmniejszenie kołatania i osłabienie drżenia. W praktyce najlepiej widać to na objawach, które mógłby zauważyć ktoś z zewnątrz.

W Polsce preparaty propranololu są zarejestrowane przede wszystkim we wskazaniach kardiologicznych i neurologicznych. Zastosowanie w objawach lęku przed wystąpieniem wykracza poza rejestrację i pozostaje decyzją lekarza podejmowaną po ocenie stanu zdrowia; zestawienie preparatów, ich mocy i kategorii dostępności zebraliśmy na stronie o propranololu przy lęku społecznym.

Czego nie zrobi

Nie zmienia sposobu myślenia o ocenie. Osoba, która przed wystąpieniem prowadzi w głowie katalog możliwych kompromitacji, będzie go prowadzić dalej, tylko ze spokojniejszym tętnem.

Nie działa też wstecz na to, co lęk już zabrał. Jeśli od dwóch lat odmawiasz prowadzenia szkoleń, sam lek nie przywróci wprawy, którą traci się przez brak praktyki.

Zanim lekarz to rozważy

Beta-bloker nie jest lekiem obojętnym. Lista stanów, w których nie wolno go stosować, jest długa i obejmuje między innymi astmę oskrzelową oraz inne choroby przebiegające ze skurczem oskrzeli, wolną czynność serca, blok przedsionkowo-komorowy drugiego i trzeciego stopnia, wstrząs kardiogenny i ciężkie zaburzenia krążenia obwodowego. Pełne zestawienie wraz z omówieniem znajdziesz na stronie poświęconej temu lekowi.

Astma zasługuje na osobne zdanie, bo jest chorobą częstą i bywa bagatelizowana przez osoby, które od lat nie miały zaostrzenia. Przeciwwskazanie nie znika przy pojedynczej dawce. Osobną kwestią są inne przyjmowane preparaty, dlatego ich pełna lista jest częścią wywiadu, a nie formalnością.

Warto też wiedzieć, że leku beta-adrenolitycznego przyjmowanego regularnie nie odstawia się nagle ani z dnia na dzień. Sposób zakończenia leczenia ustala lekarz, tak samo jak jego rozpoczęcie.

Tabletka też potrafi stać się zabezpieczeniem

Jest scenariusz, który wygląda niegroźnie, a utrwala problem. Pacjent bierze lek przed każdym wystąpieniem, wystąpienie przebiega dobrze i zapada w nim przekonanie: poszło, bo wziąłem tabletkę. Kolejne wystąpienie bez leku staje się nie do pomyślenia, a lista sytuacji wymagających zabezpieczenia rośnie.

Mechanicznie jest to dokładnie to samo, co czytanie z kartki zamiast patrzenia na ludzi. Ulga przychodzi, a przekonanie o własnej bezradności zostaje nietknięte, bo nigdy nie zostało sprawdzone.

Nie oznacza to, że doraźne zastosowanie leku jest błędem. Oznacza, że warto omówić je z lekarzem jawnie, razem z pytaniem, co ma się dziać dalej i czy plan obejmuje także pracę nad unikaniem.

Kiedy sam beta-bloker to za mało

Jeżeli objawy pojawiają się wyłącznie przy występowaniu przed grupą, doraźne działanie na objawy z ciała bywa wystarczające. Jeżeli unikasz także rozmów telefonicznych, jedzenia przy ludziach albo wchodzenia do pomieszczenia, w którym już wszyscy siedzą, obraz jest szerszy; ten podział rozwinęliśmy w tekście o wariancie ograniczonym do występowania, a możliwe ścieżki postępowania zebraliśmy na stronie o leczeniu fobii społecznej.

W szerszym obrazie stosuje się między innymi leki przeciwdepresyjne wydawane na receptę, na przykład preparaty escytalopramu, sertraliny czy paroksetyny. Działają one na inne mechanizmy niż beta-bloker i wymagają tygodni, a nie minut, żeby przynieść efekt.

W pierwszych tygodniach leczenia lekiem przeciwdepresyjnym oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić. Metaanaliza badań kontrolowanych placebo, przywołana w charakterystyce escytalopramu, wykazała zwiększone ryzyko zachowań samobójczych u osób poniżej 25. roku życia przyjmujących leki przeciwdepresyjne. Jeżeli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie czekaj do kolejnej wizyty: zadzwoń pod 116 123 lub 800 70 2222, obie linie działają całodobowo i bezpłatnie, a osoba poniżej 18. roku życia pod 116 111. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia dzwoń pod 112.

Jedno zdanie na koniec

Beta-bloker jest narzędziem wąskim i przez to skutecznym w wąskim zakresie: tłumi to, co widać z zewnątrz, i nie rusza tego, co dzieje się w głowie.

Najczęstsze pytania