Kiedy lęk dotyczy wyłącznie występowania przed grupą
Dwie osoby mogą opisywać identyczne objawy przed prezentacją, a mieć zupełnie różne obrazy kliniczne. U jednej lęk kończy się wraz z zejściem ze sceny, u drugiej scena jest tylko najbardziej widocznym punktem znacznie dłuższej listy. To rozróżnienie decyduje o tym, jakie postępowanie w ogóle ma sens.
Dwa warianty, które łatwo pomylić
Fobia społeczna jest rozpoznaniem z klasyfikacji ICD-10, oznaczonym kodem F40.1. Nie jest jednak stanem jednorodnym: bywa ograniczona do jednego typu sytuacji albo obejmuje niemal wszystkie okoliczności, w których człowiek może zostać oceniony.
Wariant ograniczony dotyczy wyłącznie występowania przed grupą: prezentacji, obrony pracy dyplomowej, przemówienia, gry na instrumencie przed publicznością. Poza takimi sytuacjami człowiek funkcjonuje społecznie bez trudności. Wariant szeroki obejmuje też rozmowy telefoniczne, jedzenie przy ludziach, wchodzenie do pomieszczenia, w którym wszyscy już siedzą, czy odezwanie się pierwszym w grupie.
Jak wygląda wariant ograniczony
Charakterystyczna jest tu ostra granica. Ta sama osoba, która nie potrafi wygłosić dziesięciominutowego referatu, bez trudu rozmawia z obcymi w podróży, dzwoni w sprawach urzędowych i chodzi na imprezy, gdzie nikogo nie zna.
Koszt życiowy jest wąski, ale potrafi być bardzo dotkliwy. Student rezygnuje z obrony i przesuwa ją o rok. Muzyk odmawia grania publicznie. Pracownik odrzuca rolę, która wymagałaby prowadzenia szkoleń, i zostaje na stanowisku poniżej swoich kwalifikacji.
Nie jest to więc obraz łagodniejszy, tylko węższy. Objawy w samej sytuacji występowania bywają równie nasilone jak w wariancie szerokim.
Sygnały, że obraz jest szerszy
Pierwszym sygnałem jest przenoszenie się lęku na sytuacje pochodne: nie samo wystąpienie, ale pytania po nim, rozmowa w kuluarach, wspólny obiad z uczestnikami. Jeśli najtrudniejszą częścią konferencji jest przerwa kawowa, a nie referat, mamy do czynienia raczej z wariantem szerokim.
| Sytuacja | Wariant ograniczony | Wariant szeroki |
|---|---|---|
| Prezentacja przed zespołem | Silny lęk, często unikanie | Silny lęk, często unikanie |
| Rozmowa telefoniczna z obcą osobą | Bez trudności | Odkładana tygodniami, zamieniana na wiadomość |
| Jedzenie w większym gronie | Bez trudności | Unikane albo bardzo obciążające |
| Wejście do sali, w której wszyscy już siedzą | Krótkie zawahanie | Jedna z najtrudniejszych sytuacji |
| Przerwa kawowa po wystąpieniu | Ulga, kontakt swobodny | Trudniejsza niż samo wystąpienie |
Drugim sygnałem jest czas trwania i kierunek zmiany. Wzorzec obecny od okresu dojrzewania, obejmujący z roku na rok coraz więcej sytuacji, to inny obraz niż lęk, który pojawił się pół roku temu po jednym nieudanym wystąpieniu.
Dlaczego to rozróżnienie zmienia plan
Przy wariancie ograniczonym sensowne bywa działanie skierowane na objawy z ciała przed konkretnym wydarzeniem. W tej roli stosuje się niekiedy leki beta-adrenolityczne; ich zastosowanie w lęku przed wystąpieniem wykracza poza wskazania rejestracyjne, wymaga sprawdzenia przeciwwskazań i pozostaje decyzją lekarza. Zakres i granice takiego działania opisaliśmy w tekście o beta-blokerach przy tremie.
Przy wariancie szerokim takie postępowanie problemu nie rozwiązuje, bo problemem nie jest jedno wydarzenie, tylko utrwalony wzorzec unikania. Wtedy planuje się leczenie zaburzenia: oddziaływania psychoterapeutyczne, a w części przypadków farmakoterapię lekami przeciwdepresyjnymi wydawanymi na receptę.
Charakterystyka Produktu Leczniczego Elicea, zawierającego escytalopram, wskazuje, że farmakoterapia jest w fobii społecznej wskazana wyłącznie wtedy, kiedy zaburzenie w istotny sposób utrudnia funkcjonowanie zawodowe i społeczne pacjenta, i że stanowi element kompleksowego postępowania terapeutycznego, a nie samodzielne rozwiązanie.
W pierwszych tygodniach leczenia lekiem przeciwdepresyjnym oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić. Metaanaliza badań kontrolowanych placebo przywołana w tej charakterystyce wykazała zwiększone ryzyko zachowań samobójczych u osób poniżej 25. roku życia. Jeżeli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie czekaj do kolejnej wizyty: zadzwoń pod 116 123 lub 800 70 2222, obie linie działają całodobowo i bezpłatnie, a osoba poniżej 18. roku życia pod 116 111. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia dzwoń pod 112.
Wariant ograniczony też potrafi się poszerzyć
Granica nie jest dana raz na zawsze. Jeżeli człowiek konsekwentnie omija wystąpienia, lista sytuacji uznanych za niebezpieczne stopniowo się wydłuża: najpierw prezentacje, potem zebrania, na których trzeba coś powiedzieć, potem rozmowy z przełożonym.
Dlatego przy tym wariancie tak wiele zależy od liczby powtórzeń. Odmówione wystąpienie zabiera zarówno okazję do sprawdzenia własnych przewidywań, jak i zwykłą wprawę, a jedno i drugie odbudowuje się dłużej, niż trwało ich utracenie. Co realnie robić bezpośrednio przed samym wystąpieniem, opisaliśmy na stronie o lęku przed wystąpieniami publicznymi.
Najczęstsze pytania
Czy postać ograniczona do wystąpień to lżejsza forma choroby?
Nie jest to kwestia stopnia, tylko zakresu. Objawy w samej sytuacji występowania bywają bardzo nasilone, a koszt zawodowy może być duży, jeśli zawód wymaga prezentowania. Różnica polega na tym, że poza tymi sytuacjami funkcjonowanie społeczne pozostaje swobodne, co wpływa na dobór postępowania.
Poza sceną radzę sobie dobrze. Czy to nadal fobia społeczna?
Może nią być, jeśli lęk jest utrwalony, dotyczy oceny przez innych i doprowadził do unikania albo rezygnacji z ważnych rzeczy. Zakres nie musi być szeroki, żeby rozpoznanie było zasadne. Rozstrzyga to lekarz po wywiadzie, bo podobny obraz daje także zwykła trema.
Czym różni się lęk antycypacyjny od tremy tuż przed startem?
Trema pojawia się blisko wydarzenia i mija po pierwszych minutach. Lęk antycypacyjny zaczyna się na długo wcześniej, zajmuje myśli przez dni albo tygodnie i sam w sobie bywa bardziej wyczerpujący niż samo wystąpienie. Jest typowy dla zaburzenia, a nie dla zwykłego zdenerwowania.
Skąd wiadomo, że wariant jest szeroki, skoro pracuję zdalnie i rzadko wychodzę?
Przy ograniczonym kontakcie z ludźmi łatwo przeoczyć zakres, bo brakuje okazji do jego sprawdzenia. Pomocne jest pytanie o sprawy codzienne: telefony do urzędów, wizyty, zakupy poza internetem, inicjowanie spotkań ze znajomymi. Jeśli i one są odkładane, obraz jest szerszy niż lęk przed sceną.
Boję się wystąpień od dziecka. Czy to znaczy, że nic się nie da zrobić?
Długi czas trwania nie przesądza o braku możliwości poprawy. Utrwalone unikanie zwykle wymaga dłuższej pracy, bo trzeba odbudować także zwykłą wprawę, ale sam wieloletni przebieg nie jest przeciwwskazaniem do żadnej z metod stosowanych w fobii społecznej.
Ustal, z którym wariantem masz do czynienia
Ocenę przeprowadza lekarz na podstawie wywiadu i przedstawionej dokumentacji. Umów konsultację psychiatryczną online albo od razu wypełnij formularz zgłoszenia. Lekarz ocenia zasadność leczenia farmakologicznego indywidualnie i nie w każdym przypadku jest ono potrzebne.
Zamów konsultację- Charakterystyka Produktu Leczniczego Elicea (escytalopram), pkt 4.2 Dawkowanie oraz pkt 4.4 Specjalne ostrzeżenia - Rejestr Produktów Leczniczych, rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl
- Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10, kategoria F40.1 (fobie społeczne)
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O rozpoczęciu, zmianie lub przerwaniu leczenia decyduje lekarz na podstawie indywidualnej oceny. W stanie nagłego zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112.