Zachowania zabezpieczające - unikanie, którego z zewnątrz nie widać

Dlaczego pytanie o siłę lęku prowadzi donikąd

Bardzo silny stres przed rozprawą sądową, egzaminem na prawo jazdy czy pierwszym dniem w nowej pracy przeżywają ludzie bez żadnego zaburzenia lękowego. Samo natężenie odczucia nie mówi więc nic o tym, czy mamy do czynienia z cechą temperamentu, czy z problemem wymagającym oceny.

Zdarza się też sytuacja odwrotna. Pacjent z rozpoznaną fobią społeczną potrafi opisywać swój lęk jako umiarkowany, bo od lat układa życie tak, żeby nie wchodzić w sytuacje, które go wywołują. Nie boi się mocno, ponieważ skutecznie się nie naraża. Koszt został już zapłacony, tylko widać go w decyzjach, a nie w emocjach.

Ulga przychodzi natychmiast i to jest cały mechanizm

Kiedy rezygnujesz z wystąpienia, napięcie spada w ciągu kilku minut. Mózg zapisuje wtedy prostą regułę: unik zadziałał, było bezpiecznie, powtarzaj. Wzmocnienie działa niezależnie od tego, co o sobie myślisz racjonalnie.

Przy okazji nigdy nie sprawdzasz swojej przepowiedni. Przekonanie, że zająkniesz się, że wszyscy to zauważą i że będzie to katastrofa, zostaje niezweryfikowane, więc obowiązuje dalej. Każdy kolejny unik jest jednocześnie kolejnym dowodem, że sytuacja rzeczywiście była groźna, skoro trzeba było jej uniknąć.

W ten sposób ostrożność, z którą dałoby się żyć, zamienia się w pętlę podtrzymującą samą siebie. Nie chodzi o brak siły woli, tylko o uczenie się, które działa dokładnie tak, jak działać powinno, i utrwala nie to zachowanie, co trzeba.

Katalog zabezpieczeń, po których unikania nie widać

Zachowaniem zabezpieczającym nazywa się wszystko, co człowiek robi w trudnej sytuacji po to, żeby zmniejszyć ryzyko kompromitacji. Formalnie jest obecny, więc nikt z zewnątrz nie zgłosi problemu. Wewnętrznie sytuacja nie zostaje sprawdzona ani razu.

Jeśli w prawej kolumnie rozpoznajesz swój codzienny sposób funkcjonowania, zdanie "przecież chodzę na spotkania" przestaje cokolwiek rozstrzygać.

Po spotkaniu zostaje zły wniosek

Kiedy wieczór przebiegnie dobrze, w głowie zapada myśl "udało się, bo się pilnowałem", a nie "udało się, bo to nie jest niebezpieczne". Zabezpieczenie zbiera całą zasługę, a przekonanie o zagrożeniu przeżywa nietknięte.

Dlatego ta forma bywa trwalsza niż jawna nieobecność. Daje poczucie, że problem jest opanowany, więc nie skłania do niczego, a jednocześnie z każdym powtórzeniem umacnia regułę, że bez zabezpieczenia nie dałoby się przejść przez sytuację.

Koszt liczy się w decyzjach, nie w emocjach

Praktycznym probierzem jest lista rzeczy, które ktoś przestał robić albo których nigdy nie zaczął. Odrzucone role wymagające kontaktu z ludźmi. Kierunek studiów wybrany dlatego, że nie ma tam prezentacji. Wizyty odkładane, bo w rejestracji trzeba głośno powiedzieć, po co się przyszło. Znajomości, które nie przetrwały etapu, na którym trzeba było samemu zaproponować spotkanie.

Znaczenie ma też czas trwania. Trudność, która pojawiła się miesiąc temu po konkretnym zdarzeniu, to inna sytuacja niż wzorzec obecny od okresu dojrzewania. Ten drugi obraz jest jednym z powodów, dla których wiele osób trafia do lekarza dopiero po kilkunastu latach.

Ten sam próg stosuje dokumentacja leków

Charakterystyka Produktu Leczniczego Elicea, preparatu zawierającego escytalopram, w części poświęconej dawkowaniu stwierdza, że fobia społeczna jest ściśle zdefiniowanym rozpoznaniem określonej choroby i nie należy jej mylić z nadmierną nieśmiałością. Dokument dodaje, że farmakoterapia jest wskazana wyłącznie wtedy, kiedy zaburzenie w istotny sposób utrudnia funkcjonowanie zawodowe i społeczne pacjenta.

Kryterium wpisane wprost do dokumentu rejestracyjnego jest więc funkcjonalne, a nie emocjonalne. Ta sama charakterystyka zaznacza, że farmakoterapia stanowi element kompleksowego postępowania terapeutycznego, a nie alternatywę dla oddziaływań psychologicznych.

W pierwszych tygodniach leczenia lekiem przeciwdepresyjnym oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić. Metaanaliza badań kontrolowanych placebo przywołana w tej charakterystyce wykazała zwiększone ryzyko zachowań samobójczych u osób poniżej 25. roku życia. Jeżeli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie czekaj do kolejnej wizyty: zadzwoń pod 116 123 lub 800 70 2222, obie linie działają całodobowo i bezpłatnie, a osoba poniżej 18. roku życia pod 116 111. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia dzwoń pod 112.

Co zrobić z własną listą

Wypisz zabezpieczenia, które stosowałeś w ostatnim miesiącu, i przy każdym dopisz zdanie, przed którym miało chronić. To zdanie, a nie samo napięcie, jest właściwym przedmiotem dalszej pracy. Reakcje z ciała towarzyszące tym sytuacjom zebraliśmy w materiale o objawach fobii społecznej, a porównanie po kolejnych wymiarach znajdziesz na osobnej stronie. Rozpoznanie stawia lekarz po zebraniu wywiadu, nie kwestionariusz i nie artykuł.

Najczęstsze pytania